Tradycje Świąteczne

Święta Bożego Narodzenia są w naszym kraju celebrowane w piękny i jednocześnie zróżnicowany sposób. Dowiedz się, jak się obchodzi tradycje świąteczne w różnych częściach kraju!

W święta bardzo cenimy czas spędzany z bliskimi – na tyle, że planujemy na świąteczną żywność, spotkania i prezenty przeznaczyć o 6 procent więcej niż w 2017 r. – średnio 1168 złotych. Według badań przeprowadzonych przez Deloitte „Zakupy świąteczne” to największy skok w wydatkach na święta w całej Europie. Po zakupowym szaleństwie związanym z prezentami i produktami spożywczymi, nadchodzi czas na celebrowanie tych bardzo ważnych dla Polaków dni. Jak będą one wyglądać w poszczególnych rejonach Polski? Zabieramy Was w podróż po mapie polskich tradycji i zwyczajów świątecznych.

Kolacja wigilijna, zwyczaje i przesądy

W większości domów w całej Polsce wieczerzę wigilijną rozpoczyna się wraz z pojawieniem się pierwszej gwiazdki na niebie i zwykle spożywa się 12 dań symbolizujących liczbę apostołów.
Na Pomorzu dzieci zwykle zasiadają do osobnego stolika zwanego „ryczką”. Co ciekawe, w tych regionach podczas wieczerzy gospodyni nie może wstać od stołu – tym razem o pełne talerze ucztujących dba głowa rodziny – zwykle ojciec. Podczas wieczerzy na Podhalu należy pilnować łyżki, aby nie upadła na ziemię – może zwiastować to śmierć w rodzinie.
W Polsce zostawia się także jedno wolne nakrycie dla Pana Jezusa, dusz zmarłych (szczególnie na Podkarpaciu) czy niespodziewanego gościa. Do dziś wśród ogólnopolskich zwyczajów przetrwały także modlitwa, łamanie się opłatkiem i składanie życzeń, kolędowanie oraz umieszczenie symbolicznych: sianka pod obrusem i świecy wigilijnej. W wielu domach ma znaczenie również kolejność spożywania dań.
Dawniej na Mazowszu w okresie świątecznym wróżono z siana czy chmur. Duże znaczenie miało również to, ile osób zasiadało do stołu – liczba nieparzysta zwiastowała nieszczęście. Ciekawym zwyczajem na tych terenach jest również obsypywanie owsem. Niegdyś na Podhalu mieszkańcy kąpali się w wodzie z pieniędzmi, a dla zwierząt szyli ubrania po to, aby zdrowo się chowały. Również na tych terenach młodzi kawalerowie odwiedzają swoje wybranki i rzucają w nie bobem lub zbożem. Według wierzeń Górali natomiast – „Jaka Wigilia, taki cały rok”, dlatego cały ten czas należy być pracowitym, pomocnym, uprzejmym i miłym. Podobne rozważania dotyczą pogody.

Kto przynosi prezenty pod choinkę?

Aniołek – w Małopolsce i bliskich okolicach województwa, a także na Podkarpaciu prezentami obdarowuje Aniołek. Tradycja ta zakorzeniona jest na terenach dawnej Galicji.
Dzieciątko – w domach położonych na południu Polski swoich zwolenników ma Dzieciątko, zwłaszcza na Górnym Śląsku, natomiast sam zwyczaj pochodzi z Czech.
Mikołaj – w Polsce centralnej, wschodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej prezenty przynosi Św. Mikołaj, nazywany w Wielkopolsce, na Kujawach, Warmii i Ziemi Lubuskiej Gwiazdorem.
Gwiazdka – również ona przynosi prezenty – zwłaszcza na południu kraju – Dolnym Śląsku i w okolicach Opola. Na Pomorzu, prócz Gwiazdki, prezenty przynosi też Gwiżdż.
Dziadek Mróz – odwiedza on domy porozrzucane po całej Polsce, jednak najwięcej oczekujących na prezenty od Dziadka Mroza mieszka na Kresach Wschodnich. Na Warmii zdarza się też, że świątecznymi darczyńcami jest orszak sług z szlemem (siwym koniem).

Ciekawy jest również sam proces otrzymywania prezentów. Jedni znajdują je pod choinką, inni otrzymują je na przykład od Gwiazdora, który dzierży w dłoni rózgę i pyta dzieci o spełnione dobre uczynki. Niegrzeczni otrzymują od niego tak zwaną zgniłą pyrę. W Poznaniu mówi się również, iż na samym początku wizyty Mikołaj sprawdza również czystość butów domowników.

Świąteczne dekoracje

W niektórych regionach Polski strojenie domu na święta jest jedną z najważniejszych czynności w tym okresie. Dawniej na Pomorzu i Kujawach nad wigilijnym stołem wieszano sosnową gałązkę, na której znajdowały się jabłka i orzechy po to, aby w nadchodzącym roku panowały dobrobyt i pomyślność. Dziś miejsce gałązki zajmuje choinka przystrojona chlebowymi ciasteczkami w kształcie domowych zwierząt, a w samym domu można spotkać dekoracje w postaci snopów zboża czy rozsypaną słomę (zwyczaj wywodzący się z gospodarstw, które zabiegały o powodzenie w hodowli krów mlecznych).
W Małopolsce pamięta się o symbolice jabłka, choinki i chleba, a u Kresowiaków obchodzi się nawet rytuał z zimowanymi jabłkami. Wyciąga się je wówczas ze specjalnego dołu, dekoruje nimi choinkę i spożywa je w święta.
Na Lubelszczyźnie do dziś wykorzystywaną formą świątecznych dekoracji bywają porozwieszane po suficie pająki wykonane z bibuły czy słomy, a w kącie umieszczany jest snopek żyta, owsa czy pszenicy, którego domownicy nazywają królem. Najczęstszymi jednak dekoracjami są choinka i prezenty.
Na Podhalu przynosi się często w Wigilię Bożego Narodzenia z lasu choinkę (mojkę), a w kącie stawia snop zboża. Opasanie natomiast wigilijnego stołu łańcuchem ma gwarantować, że nikt z rodziny nie opuści w nowym roku domu, a zwierzęta nie uciekną z zagrody. Popularną ozdobą w Małopolsce jest wieszana podłaźniczka i pięknie zdobione bańki (bombki). Coraz częściej na terenach Polski wiesza się też w korytarzach i przedsionkach jemiołę.
Na Dolnym i Górnym Śląsku oprócz choinki, dużą popularnością przez całe święta cieszą się również wieńce adwentowe.

Kolędnicy

Święta Bożego Narodzenia i cały okres świąteczny nie mogą obejść się bez kolędowania i kolędników, którzy odwiedzają domy, obwieszczając wesołą nowinę. Większość osób chodzi z gwiazdą betlejemską czy szopką, ale nie brakuje też osób przebranych za pasterzy, diabła, turonia, anioła, króla Heroda, śmierć, a nawet bociana i zwierzęta hodowlane. W Wielkopolsce nie odnajdziemy postaci zwierząt. Oprócz śpiewania kolęd i pastorałek, przybyli goście mogą także recytować, śpiewać lub wygłaszać życzenia świąteczne i noworoczne, a za każdą wizytę kolędnikom dawane są datki, często też poczęstunek. Kolejnym kultywowanym w Polsce zwyczajem są noworoczne „Draby” i „Dziady”, zwłaszcza Dziady Żywieckie (Jukace).

Potrawy wigilijne

Pomorskie – Na Pomorzu i Kaszubach wśród wigilijnych potraw królują przede wszystkim ryby – zupa rybna lub dania z ryb przyrządzane na różne sposoby. Na wigilijnym stole można znaleźć też barszcz z uszkami, do którego wkłada się pieniążek – ten, kto znajdzie monetę, będzie miał szczęście w nowym roku. Tutaj do karpia dodaje się sos czosnkowy, spotkamy też smażoną sieję z grzybami, flądrę i inne ryby w galarecie lub w jabłkach.
Małopolskie – Wśród małopolskich dań świątecznych znajdują się głównie barszcz z uszkami lub ziemniakami, żurek, zupa grzybowa z łazankami, pierogi, rybki, kluski z makiem i kapusta z grochem lub grzybami. W wielu domach rządzi też kompot z suszonych śliwek czy pomuła – słodko-słona zupa ze śliwek.
Mazowieckie – Na Mazowszu podczas kolacji wigilijnej je się ryby, takie jak śledź, karp czy sandacz. Oprócz tego na stołach królują kopytka (rwaki) z kapustą i grzybami, barszcz biały na zakwasie z kapusty z grzybami, a także barszcz czerwony z uszkami i kluski z makiem (kłosy).
Opolszczyzna – charakterystycznymi dla tego regionu potrawami są śliszki – drożdżowe bułeczki z makowym nadzieniem posypane startym piernikiem oraz gęsta potrawa z miodu, suszonych owoców i piernika (mołcka).
Podkarpackie – tutaj rządzą przede wszystkim potrawy na bazie kasz. Serwuje się też dania lokalne, takie jak gołąbki z kaszą i ziemniakami, zupę z kaszą (postnicę) czy podkarpacki pieróg z kapustą i ziemniakami.
Podlaskie – jako że na tych terenach królowało bogactwo kultur, dzisiaj na Podlasiu w okresie świątecznym spożywa się makowiec, sękacz sejneńskiego, kutię lub w domach prawosławnych drożdżowe racuchy z suszonymi owocami, pierogi z kapustą i grzybami, śledzie, wareniki, kompot z łodyg leśnych malin czy barszcz z suszonych grzybów.
Wielkopolskie – tutaj Wigilia miała prawdziwie postny charakter. Do dziś je się ziemniaki w mundurkach, makiełki z czerstwej bułki, śledzie i olej lniany. Z czasem Wigilia w Wielkopolsce stawała się coraz bogatsza – oprócz fundamentalnych dań je się także barszcz z uszkami czy karpia w sosie piernikowym.
Świętokrzyskie – pośród wigilijnych dań w tym regionie prym wiedzie barszcz na żytnim zakwasie. Oprócz tego popularny jest też farsz z kapustą, grzybami i kaszą gryczaną, fafernuchy – pieprzne kruche ciasteczka w kształcie kopytek o smaku cynamonu i miodu, piernik z mąki żytniej oraz szczodroki – pszenne pieczywo o słodko-słonym smaku.
Lubelskie – na Lubelszczyźnie na wigilijnym stole znajdują się m.in. barszcz z uszkami, kapusta z grochem, pierogi, kutia, ryba, a także kompot z suszonych jabłek i śliwek. Znaczny wpływ na wybór potraw wigilijnych mieli tu Żydzi – karp w galarecie czy klopsiki z karpia w galarecie to bardzo popularne dania wigilijne. Z deserów rządzi tu strucla z makiem.
Dolny Śląsk – potrawy na Dolnym Śląsku to mieszanka dań, które biorą swoją historię z odległych terenów. Na wigilijnym stole można spotkać kutię, kluski z makiem, świszcz – kaszę jęczmienną z korzeniami, miodem i suszonymi śliwkami, barszcz z uszkami, zupy rybne, zupę z kiszonej kapusty, grzybów i z dodatkiem grochu, śledzia, słodkie z makiem i bakaliami.
Górny Śląsk – potrawami, które wyróżniają ten region w okresie świątecznym są siemieniotka – zupa z siemienia lnianego, zupa grzybowa z galuszkami czy zupa migdałowa. Podaje się też śledzie czy karpie w różnych odsłonach, jednak szczególnie ciekawymi daniami są moczka, śliszki, kołocz i kluski z makiem.
Warmia i Mazury – zupy owocowe, barszcz czerwony, różnorakie ryby, kasze i ziemniaki to w tym regionie potrawy, których nie może zabraknąć na wigilijnym stole. Znaczną popularnością cieszą się również pierogi z kapustą i grzybami i makowiec.

Święta i ich magiczny czas

Na Lubelszczyźnie niegdyś święta Bożego Narodzenia nazywano Godami lub Godnymi Świętami, którym towarzyszyły połazy, trzaskanie z bata i dziady. Dziś w Polsce te święta określane są wszędzie Świętami Bożego Narodzenia, którym towarzyszy radosny nastrój, rodzinna atmosfera i… magia. Życzymy, aby we wszystkich domach te Święta były najpiękniejsze ze wszystkich!